सामाजिक संरचनेचा सामाजिक संस्थांचा एक संघटित संच आहे.
आणि संस्थात्मक संबंधांच्या नमुन्यांची रचना आहे जी एकत्रित समाजाची रचना करतात. सामाजिक संरचना ही सामाजिक परस्परसंबंधाचे एक उत्पादन आहे आणि ती थेट ठरवते. सामाजिक संरचना ताबडतोब निरीक्षण नसलेल्या निरीक्षकांना दिसत नाही, तथापि, ते नेहमीच उपस्थित असतात आणि समाजात मानव अनुभवाच्या सर्व पैलूंवर
सामाजीकरण ( सोशलायझेशन ) :
सामाजिक नियंत्रणाचे सात्मीकरणात परिवर्तन वा रूपांतर करणारी एक प्रक्रिया होय. सामाजीकरण ही सर्वसाधारण संज्ञा असून ती आंतरक्रि येची ( अन्योन्य संबंधांची) प्रक्रिया होय. या प्रक्रियेद्वारे व्यक्ती आपल्या समाजगटातील भाषा, लोकांचे स्वभाव, विश्वास आदी गुणविशेष आत्मसात करते. मानवाच्या जन्मापासून मृत्यूपर्यंत सामाजीकरण निरंतर चालू असते. कोणताही मानवप्राणी जन्मतः
सामाजिक संस्था ( सोशल इन्स्टिट्यूशन्स ).
समाजाचे अस्तित्व, सातत्य, स्वास्थ्य आणि सुरक्षितता यांच्या संवर्धनार्थ स्थापन झालेल्या सुविहित यंत्रणा. त्यांच्या प्रकारांत भिन्नता असली आणि त्यांची व्याप्ती संस्थापरत्वे लहान-मोठी असली आणि उद्देश व हेतू वेगवेगळे असले, तरी त्यांचे स्वरूप सार्वत्रिक, सार्वकालिक व परिवर्तनीय असते. सामाजिक संबंधांचे स्वरूप निश्चित व सुस्थिर राहण्यासाठी रुढी,
सामाजिक परिवर्तन
( सोशल चेंज ). सामाजिक संरचनेत फेरबदल घडविणारी प्रक्रिया. मानवांचे रीतिरिवाज, आचार–विचार, संस्था, संघटना, जीवनपद्घती, भोवतालचा परिसर, व्यक्तिव्यक्तींमधील वर्तन यांमध्ये सतत बदल होत असतात. आदिम अवस्थेपासून ते सांप्रत काळापर्यंत मानवी समाजाच्या सर्व अवस्थांमध्ये सतत परिवर्तन झाल्याचे दिसते.
मॅकायव्हर यांच्या मते सामाजिक संबंधांतील परिवर्तनाला सामाजिक परिवर्तन म्हणता येईल.मूलभूत अर्थाने समाजरचनेतील बदल
सामाजिक संबंध कसे असतात?
पूर्ण वाचा →
सामाजिक न्याय
( सोशल जस्टिस ). समाजमान्य मूल्यांवर अधिष्ठित असलेली न्यायाची संकल्पना. तिच्याबद्दल वेगवेगळी मते आहेत आणि ती सर्व वास्तववादी आहेत. सामाजिक न्याय ही नीतिमूल्यांवर आधारलेली संकल्पना आहे. ती सामाजिक धोरणांमध्ये, राज्यशास्त्र आणि राजकीय नियोजनामध्ये, कायद्यामध्ये, तत्त्वज्ञानात आणि सामाजिक शास्त्रांच्या उगमस्थानात विचारात घ्यावी लागते. सामाजिक जीवनातील मध्यवर्ती असणारे नैतिक प्रमाण सामाजिक
राहणीमान म्हणजे संपत्ती, आराम, भौतिक वस्तू आणि विशिष्ट सामाजिक -आर्थिक वर्ग किंवा भौगोलिक क्षेत्रासाठी उपलब्ध असलेल्या गरजा. दुसरीकडे, जीवनाची गुणवत्ता ही एक व्यक्तिपरक संज्ञा आहे जी आनंद मोजू शकते
पूर्ण वाचा →
अशी क्रिया जी इतर लोकांच्या कृतींशी संबंधित आहे आणि लक्ष्य साध्य करण्यासाठी आवश्यक साधनांनुसार त्यांच्याकडे निर्देशित केली जाते.
एखादी कृती तीन निकषांची पूर्तता केल्यास ती सामाजिक बनते: 1) ती अर्थपूर्ण आहे, म्हणजे. व्यक्तीद्वारे समजलेली उद्दिष्टे साध्य करण्याच्या उद्देशाने; 2) हे जाणीवपूर्वक प्रेरित आहे आणि एक विशिष्ट अर्थात्मक ऐक्य एक हेतू
सामाजिक परिवर्तनाच्या स्वरुपासंबंधी दोन सिद्घांत सांगितलेले आहेत. एक, सामाजिक परिवर्तन चकाकार स्वरुपाचे असते आणि दुसरे, रेषाकार स्वरुपाचे असते. कोणत्याही घटनांची जेव्हा अगदी पूर्वीची पुनःपुन्हा आवृत्ती होते, तेव्हा चकाकार स्वरुपाचे परिवर्तन घडते
पूर्ण वाचा →
सामाजिक नियंत्रणाचे अनौपचारिक व औपचारिक हे दोन प्रमुख प्रकार होत. अनौपचारिक सामाजिक नियंत्रणात अधिकतर धार्मिक परंपरा व रीतिरिवाज, रुढी, लोकाचार आणि लोकनीती ही साधने प्रभावी ठरतात. या साधनांमध्ये धर्म हा सामाजिक नियंत्रणाचा सर्वांत प्रभावी प्रकार होय. समाजात धर्माचे महत्त्व विलक्षण आहे.
सामाजिक नियंत्रणाचे प्रकार
(१) अनौपचारिक नियंत्रण